Nổi mề đay: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí đúng
Đang yên ổn thì da bỗng nổi lên những mảng đỏ, ngứa dữ dội, vài giờ sau lại biến mất như chưa từng có. Đó là biểu hiện quen thuộc của nổi mề đay, một tình trạng da rất thường gặp mà nhiều anh chị từng trải qua ít nhất một lần trong đời. Phần lớn các đợt nổi mề đay không nguy hiểm, nhưng cũng có những trường hợp cần đi cấp cứu ngay. Bài viết này giúp anh chị hiểu nổi mề đay là gì, nhận biết dấu hiệu, biết các nguyên nhân thường gặp và xử trí đúng cách.
Nổi mề đay là gì?
Mề đay là tình trạng xuất hiện các nốt hoặc mảng sẩn phù trên da, thường có màu đỏ hoặc hồng, đôi khi nhạt hơn vùng da xung quanh. Cơ chế thường gặp là cơ thể giải phóng một chất gây giãn mạch và tăng thấm thành mạch ở lớp da, làm huyết thanh thoát ra ngoài và tạo thành các mảng nổi lên, kèm theo cảm giác ngứa.
Điều giúp nhận ra mề đay là các mảng này đến nhanh và đi cũng nhanh. Mỗi nốt riêng lẻ thường tự mờ đi trong vòng vài giờ, thường không quá 24 giờ và không để lại vết sẹo hay vết thâm. Tuy nhiên, các nốt mới có thể mọc lên ở chỗ khác, nên người bệnh có cảm giác tình trạng kéo dài nhiều ngày.
Dấu hiệu nhận biết nổi mề đay
Dấu hiệu điển hình nhất là các mảng sẩn đỏ, nổi gồ trên mặt da và ngứa nhiều. Kích thước các mảng rất khác nhau, từ vài milimet đến vài centimet, có thể nằm riêng lẻ hoặc nối liền thành mảng lớn có hình dạng không đều. Mề đay có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào trên cơ thể, và vị trí thường thay đổi theo từng giờ.
Ở một số người, mề đay đi kèm tình trạng phù mạch, tức là sưng sâu ở dưới da, hay gặp ở mí mắt, môi, mặt, bàn tay và bàn chân. Vùng sưng có thể căng, hơi đau hoặc nóng rát nhiều hơn là ngứa. Đây là dấu hiệu cần theo dõi sát, nhất là khi sưng ở môi, lưỡi hoặc vùng họng.
Mề đay cấp tính và mạn tính
Dựa vào thời gian kéo dài, bác sĩ thường chia mề đay thành hai dạng. Mề đay cấp tính kéo dài dưới sáu tuần, hay gặp sau khi tiếp xúc một tác nhân như thức ăn, thuốc hoặc sau nhiễm trùng. Mề đay mạn tính kéo dài từ sáu tuần trở lên, các đợt nổi lặp đi lặp lại gần như mỗi ngày hoặc cách ngày, và rất nhiều trường hợp không tìm được nguyên nhân rõ ràng. Mề đay mạn tính thường cần được bác sĩ theo dõi lâu hơn.
Nguyên nhân gây nổi mề đay
Nổi mề đay có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, và trong không ít trường hợp, anh chị khó xác định chính xác nguyên nhân dù đã tìm kỹ. Dưới đây là những nhóm tác nhân thường gặp.
Nhóm đầu tiên là thức ăn, đặc biệt là hải sản, trứng, sữa, đậu phộng và một số loại trái cây. Nhóm thứ hai là thuốc, vì một số loại thuốc có thể gây phản ứng ở da ở những người nhạy cảm. Nhóm thứ ba là nhiễm trùng, trong đó nhiễm virus đường hô hấp là tình huống hay gặp, nhất là ở trẻ em. Ngoài ra, côn trùng đốt, phấn hoa, bụi nhà và lông thú cũng có thể là tác nhân.
Một nhóm đáng chú ý khác là mề đay do yếu tố vật lý, xuất hiện khi da gặp lạnh, nóng, mồ hôi, ánh nắng, áp lực hoặc bị cào gãi. Căng thẳng kéo dài, thiếu ngủ và thay đổi thời tiết cũng được ghi nhận là yếu tố làm các đợt nổi dễ xuất hiện hoặc nặng hơn. Với những người có làn da vốn nhạy cảm, dễ kích ứng, da cũng thường phản ứng nhanh hơn với các tác nhân này.
Nổi mề đay có nguy hiểm không? Khi nào cần đi cấp cứu ngay?
Đa số các đợt mề đay chỉ gây ngứa, khó chịu và tự lui sau vài giờ đến vài ngày. Tuy vậy, mề đay đôi khi là một phần của phản ứng dị ứng nặng, và lúc này tình trạng có thể diễn tiến rất nhanh. Anh chị hoặc người thân cần đến cơ sở y tế gần nhất ngay, không nên chờ đợi, nếu sau khi nổi mề đay có một trong các dấu hiệu sau: khó thở, thở rít hoặc tức ngực, sưng môi, sưng lưỡi hoặc sưng vùng họng, nói khó hoặc nuốt khó, chóng mặt, choáng váng hoặc ngất, đau bụng dữ dội kèm nôn.
Những dấu hiệu này cho thấy các cơ quan ngoài da đã bị ảnh hưởng. Đặc biệt ở trẻ nhỏ và người lớn tuổi, anh chị cần theo dõi sát hơn trong những giờ đầu sau khi nổi mề đay.
Cách xử trí khi bị nổi mề đay tại nhà
Khi mề đay nhẹ, không kèm các dấu hiệu nặng ở trên, anh chị có thể thực hiện một số bước đơn giản để giảm khó chịu. Trước hết, hãy ngưng ngay tác nhân nghi ngờ, chẳng hạn món ăn vừa dùng, sản phẩm mới bôi lên da hoặc nơi có nhiều bụi, phấn hoa. Sau đó, anh chị nên mặc quần áo rộng, thoáng và chất liệu mềm để hạn chế cọ xát lên da.
Để làm dịu cảm giác ngứa, anh chị có thể chườm mát vùng da bị nổi bằng khăn sạch thấm nước mát, hoặc tắm bằng nước mát thay vì nước nóng. Hạn chế gãi, vì gãi mạnh làm da tổn thương, ngứa tăng thêm và các mảng nổi lan rộng hơn. Anh chị nên tránh nắng nóng, tránh vận động mạnh làm đổ nhiều mồ hôi trong lúc da đang nổi, và giữ da dịu nhẹ như đã nêu trong bài Cách chăm sóc da hằng ngày.
Anh chị cũng nên ghi lại nhật ký gồm thời điểm nổi, vị trí, món ăn, thuốc, sản phẩm đã dùng và hoạt động trước đó. Thông tin này giúp bác sĩ tìm ra tác nhân dễ hơn khi thăm khám. Nếu mề đay không giảm sau vài ngày, tái đi tái lại hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt, anh chị nên đi khám thay vì tự xử lý kéo dài.
Nổi mề đay khác gì với chàm da và da kích ứng?
Ba tình trạng này đều có thể gây đỏ và ngứa nên dễ bị nhầm lẫn. Mề đay có đặc điểm là các mảng nổi xuất hiện nhanh, thay đổi vị trí và tự mờ đi trong ngày. Trong khi đó, chàm da thường gây khô, ngứa, đỏ và bong vảy ở một vùng da cố định trong thời gian dài hơn. Còn kích ứng da thường chỉ xuất hiện ở đúng vùng tiếp xúc với tác nhân. Vì vậy, khi chưa chắc chắn, anh chị nên để bác sĩ thăm khám thay vì tự đoán.
Hướng điều trị do bác sĩ cân nhắc
Việc điều trị nổi mề đay phụ thuộc vào mức độ, thời gian kéo dài và nguyên nhân nghi ngờ. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ bệnh sử, khám da và chỉ cho làm thêm xét nghiệm khi thật sự cần, vì không phải trường hợp nào cũng phải xét nghiệm. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể cân nhắc các thuốc giúp giảm ngứa và giảm phản ứng của cơ thể, kèm theo hướng dẫn tránh các tác nhân đã xác định. Với mề đay mạn tính hoặc mề đay kèm phù mạch, người bệnh thường cần được theo dõi lâu hơn và điều chỉnh hướng xử trí theo đáp ứng của từng người.
Anh chị không nên tự mua thuốc theo lời mách hoặc tự dùng lại đơn thuốc cũ, vì mỗi người có nguyên nhân và mức độ khác nhau. Đáp ứng với điều trị cũng khác nhau giữa từng người nên khó biết chắc trước thời gian cải thiện.
Cách phòng ngừa nổi mề đay tái phát
Cách phòng ngừa hiệu quả nhất là tránh tác nhân đã biết. Nếu anh chị nhận ra một món ăn hay một loại thuốc luôn gây nổi mề đay, hãy báo với bác sĩ và ghi nhớ để tránh về sau. Nếu mề đay xuất hiện khi gặp lạnh, nóng hoặc mồ hôi, anh chị nên điều chỉnh môi trường sinh hoạt và hoạt động cho phù hợp.
Bên cạnh đó, anh chị nên ngủ đủ giấc, giữ tinh thần thoải mái, ăn uống cân bằng và duy trì thói quen chăm sóc da dịu nhẹ. Việc dùng quá nhiều sản phẩm trên da hoặc thay đổi sản phẩm liên tục dễ làm da phản ứng hơn, nên anh chị nên thêm từng sản phẩm mới một và thử trên vùng da nhỏ trước.
Những sai lầm thường gặp khi bị nổi mề đay
Sai lầm phổ biến nhất là gãi mạnh, vì làm ngứa tăng thêm và có thể gây trầy xước, nhiễm trùng. Nhiều anh chị cũng tắm nước thật nóng để giảm ngứa, nhưng nhiệt độ cao thường làm mề đay nặng hơn. Một số người tự đắp lá hoặc dùng các mẹo dân gian chưa rõ nguồn gốc lên da, điều này có thể gây kích ứng thêm hoặc làm bội nhiễm.
Một sai lầm khác là kiêng khem quá mức khi chưa biết rõ nguyên nhân, khiến chế độ ăn thiếu cân bằng mà không giải quyết được vấn đề. Nguy hiểm nhất là bỏ qua các dấu hiệu nặng như khó thở hay sưng môi, sưng họng và chỉ ở nhà theo dõi, vì tình trạng có thể xấu đi rất nhanh.
