Zona (giời leo): Dấu hiệu sớm, nguyên nhân và cách xử trí đúng
Một buổi sáng thức dậy, anh chị thấy một bên lưng hoặc một bên sườn đau rát, âm ỉ như bị bỏng, vài ngày sau da nơi đó nổi lên từng chùm mụn nước đỏ. Rất có thể đó là zona, còn được gọi là giời leo, một bệnh da do virus gây ra, gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp hơn ở người lớn tuổi. Bệnh không chỉ gây khó chịu ở da mà còn có thể để lại cơn đau thần kinh kéo dài nếu không được thăm khám đúng lúc. Bài viết này giúp anh chị hiểu zona là gì, nhận biết dấu hiệu sớm, biết nguyên nhân, biến chứng và cách xử trí đúng.
Zona (giời leo) là bệnh gì?
Zona là bệnh do chính virus gây thủy đậu tái hoạt động. Sau khi anh chị khỏi thủy đậu, virus không biến mất hoàn toàn mà ẩn trong các hạch thần kinh của cơ thể trong nhiều năm. Khi sức đề kháng giảm, virus có thể thức dậy, di chuyển dọc theo sợi thần kinh ra da và gây ra các tổn thương đặc trưng.
Vì virus đi theo đường dây thần kinh nên các tổn thương của zona thường chỉ nằm ở một bên cơ thể, mọc thành dải hoặc từng chùm theo hướng của dây thần kinh, thường ở ngực, lưng, bụng, nhưng cũng có thể ở mặt, cổ hoặc tay chân. Đây là điểm quan trọng giúp phân biệt zona với nhiều bệnh da khác.
Dấu hiệu sớm của zona
Zona thường diễn tiến theo từng giai đoạn. Trước khi nổi ban, nhiều người có cảm giác đau rát, châm chích, tê ran hoặc ngứa ở một vùng da, đôi khi kèm mệt mỏi, đau đầu hoặc sốt nhẹ. Giai đoạn này có thể kéo dài từ một đến vài ngày, và vì chưa có tổn thương nhìn thấy nên bệnh rất dễ bị nhầm với đau cơ, đau lưng hoặc các vấn đề ở các cơ quan trong ngực và bụng.
Sau đó, trên vùng da đau xuất hiện các mảng da đỏ, rồi nổi mụn nước thành chùm, cùng nằm trên một nền da đỏ. Các mụn nước dần đục, vỡ ra, đóng vảy và thường lành trong khoảng hai đến bốn tuần. Cơn đau trong giai đoạn nổi ban có thể rất dữ dội, có người mô tả như bị đốt, bị dao cứa hoặc điện giật, và đau nhiều hơn khi quần áo chạm vào da.
Nguyên nhân và những ai dễ bị zona?
Nguyên nhân trực tiếp là virus thủy đậu tái hoạt động, nhưng điều khiến virus tái hoạt động là sự suy giảm khả năng miễn dịch của cơ thể. Vì vậy, zona hay gặp ở người trên 50 tuổi, vì hệ miễn dịch giảm dần theo tuổi. Ngoài ra, những người đang có bệnh mạn tính, đang dùng thuốc làm giảm miễn dịch, đang điều trị bệnh nặng, hoặc trải qua căng thẳng kéo dài, thiếu ngủ và mệt mỏi cũng có nguy cơ cao hơn.
Điều cần lưu ý là người chưa từng bị thủy đậu sẽ không bị zona. Tuy nhiên, người đã từng bị thủy đậu, kể cả khi còn nhỏ và không còn nhớ, vẫn có thể mắc zona ở những thời điểm sức đề kháng giảm.
Zona có lây không?
Zona không lây theo kiểu "lây zona" thông thường. Tuy vậy, dịch trong các mụn nước chứa virus và có thể làm người chưa từng bị thủy đậu hoặc chưa được tiêm phòng bị thủy đậu nếu tiếp xúc trực tiếp với dịch này. Nguy cơ lây chủ yếu tồn tại khi mụn nước còn đang hoạt động và giảm đi khi các tổn thương đã đóng vảy khô.
Vì vậy, trong thời gian đang nổi mụn nước, anh chị nên che phủ vùng tổn thương, rửa tay thường xuyên và tránh tiếp xúc gần với những người dễ bị ảnh hưởng như phụ nữ mang thai chưa từng bị thủy đậu, trẻ sơ sinh và người có hệ miễn dịch yếu.
Biến chứng của zona và vì sao cần đi khám sớm
Biến chứng thường gặp nhất là đau thần kinh sau zona. Dù các mụn nước đã lành, cơn đau vẫn có thể còn kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, thậm chí lâu hơn, ảnh hưởng nhiều đến giấc ngủ và sinh hoạt, và gặp nhiều hơn ở người lớn tuổi.
Zona còn có thể gây nhiễm trùng da ở các mụn nước bị trầy xước, để lại sẹo hoặc thay đổi màu da ở vùng tổn thương. Đặc biệt, khi zona xuất hiện ở vùng mặt, quanh mắt hoặc gần tai, bệnh có thể ảnh hưởng đến mắt, thị lực, thính giác hoặc gây liệt mặt, nên cần được bác sĩ đánh giá khẩn trương. Ở người suy giảm miễn dịch, tổn thương có thể lan rộng và nặng hơn.
Điều quan trọng là bệnh nên được thăm khám càng sớm càng tốt, thường trong vài ngày đầu sau khi nổi ban, vì lúc này bác sĩ có thể cân nhắc những biện pháp giúp bệnh diễn tiến nhẹ hơn và giảm nguy cơ biến chứng. Đến muộn không có nghĩa là hết cách, nhưng việc đi khám sớm vẫn giúp anh chị có lợi hơn.
Khi nào cần đến cơ sở y tế ngay?
Anh chị nên đi khám sớm khi thấy đau rát một bên người kèm mụn nước thành dải, và nên đến cơ sở y tế ngay trong các trường hợp sau: mụn nước xuất hiện ở vùng mặt, quanh mắt hoặc trên mũi; đau mắt, đỏ mắt hoặc nhìn mờ; ù tai, chóng mặt hoặc liệt một bên mặt; sốt cao, lú lẫn hoặc cơn đau quá dữ dội; vết tổn thương lan rộng, chảy mủ hoặc sưng nóng đỏ; hoặc người bệnh đang suy giảm miễn dịch hay đang điều trị bệnh nặng.
Cách chăm sóc da khi bị zona
Trong thời gian điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ, anh chị có thể chăm sóc vùng da bị zona nhẹ nhàng để giảm khó chịu và hạn chế nhiễm trùng. Anh chị nên giữ vùng da sạch và khô, rửa nhẹ bằng nước sạch rồi thấm khô bằng khăn mềm, mặc quần áo rộng và chất liệu mềm để tránh cọ xát. Chườm mát bằng khăn sạch có thể làm dịu cảm giác rát, nhưng không nên chườm quá lạnh hoặc để da ẩm kéo dài.
Anh chị không nên chọc vỡ mụn nước, không gãi và không bóc vảy, vì dễ gây nhiễm trùng và để lại sẹo. Nếu cần che phủ, hãy dùng gạc sạch, thoáng. Anh chị cũng nên nghỉ ngơi, ngủ đủ giấc và ăn uống đủ chất để cơ thể phục hồi. Các thói quen chăm sóc da dịu nhẹ như trong bài Cách chăm sóc da hằng ngày vẫn nên duy trì ở vùng da lành xung quanh.
Zona khác gì với các bệnh da dễ nhầm lẫn?
Zona dễ bị nhầm với một số bệnh da khác vì đều có thể gây đỏ da và ngứa. Điểm khác biệt nằm ở cảm giác đau rát rõ rệt, tổn thương chỉ ở một bên và mọc thành dải theo đường thần kinh. Trong khi đó, nổi mề đay thường có các mảng nổi xuất hiện nhanh, ngứa nhiều, đổi vị trí và tự mờ đi trong ngày. Còn chàm da thường gây khô, ngứa, đỏ và bong vảy ở vùng da cố định, hay xuất hiện ở cả hai bên cơ thể. Khi chưa chắc chắn, anh chị nên để bác sĩ thăm khám thay vì tự chẩn đoán.
Hướng điều trị do bác sĩ cân nhắc
Việc điều trị zona phụ thuộc vào vị trí, mức độ tổn thương, thời điểm đến khám và tình trạng sức khỏe của từng người. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc các thuốc tác động lên virus, thuốc giúp giảm đau và chăm sóc vùng da tổn thương, kèm theo hướng dẫn theo dõi các biến chứng.
Với zona ở vùng mắt, vùng tai hoặc ở người suy giảm miễn dịch, bệnh thường cần được theo dõi sát hơn. Anh chị không nên tự mua thuốc theo lời mách hoặc dùng lại thuốc cũ, vì mỗi người có tình trạng khác nhau và đáp ứng cũng khác nhau.
Cách phòng ngừa zona
Zona không phải lúc nào cũng phòng ngừa được hoàn toàn, nhưng anh chị có thể giảm nguy cơ bằng cách giữ sức khỏe và hệ miễn dịch ổn định: ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng, vận động đều đặn, hạn chế căng thẳng kéo dài và kiểm soát tốt các bệnh mạn tính. Anh chị cũng có thể trao đổi với bác sĩ về việc tiêm phòng phù hợp với độ tuổi và tình trạng sức khỏe của mình, nhất là người lớn tuổi hoặc người có bệnh nền.
Những sai lầm thường gặp khi bị zona
Sai lầm phổ biến là chủ quan, chờ bệnh tự khỏi vì nghĩ chỉ là nổi mụn nước thông thường, dẫn đến đi khám muộn. Nhiều anh chị cũng tự đắp lá, bôi thuốc nam, bôi các loại kem không rõ nguồn gốc hoặc quấn dây, vẽ lên vùng tổn thương theo lời truyền miệng. Những cách này không giúp bệnh nhanh lành, còn có thể gây kích ứng, nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá tổn thương.
Một sai lầm khác là chọc vỡ mụn nước hoặc gãi mạnh, và tiếp xúc gần với trẻ nhỏ hoặc phụ nữ mang thai khi mụn nước còn đang hoạt động. Anh chị cũng không nên tự dùng thuốc giảm viêm mạnh khi chưa có chỉ định của bác sĩ, vì có thể làm bệnh diễn tiến nặng hơn.
