Viêm da cơ địa ở người lớn: Vì sao dai dẳng và cách sống chung
Hai bàn tay nứt nẻ mỗi khi trời hanh. Mí mắt ngứa, da sạm và dày dần. Đêm trằn trọc vì ngứa, sáng dậy da lại đỏ hơn hôm trước. Nhiều người trưởng thành vẫn nghĩ "chàm là chuyện của trẻ con" nên không nghĩ đến viêm da cơ địa ở người lớn. Thực tế bệnh thường bắt đầu từ nhỏ, có người kéo dài đến lớn, có người đỡ rồi tái phát, và một số ít mới khởi phát khi đã trưởng thành (American Academy of Dermatology Association [AADA], 2023a). Bài này giải thích vì sao bệnh dai dẳng và cách sống chung để bớt những đợt bùng phát.
Ở người lớn, bệnh thường nằm ở đâu và trông thế nào?
Dấu hiệu chung vẫn là ngứa, khô, bong vảy; trên da sáng vùng da thường đỏ, trên da sẫm nó có thể nâu, tím hoặc xám. Điều khác so với trẻ nhỏ là vị trí. Người lớn dễ bị ở bàn tay, đôi khi chỉ riêng bàn tay bị, và ở mí mắt, nơi da dày lên và sẫm màu. Khuỷu tay và đầu gối cũng là nơi hay gặp (AADA, 2023c; National Health Service [NHS], 2024).
Khi bệnh kéo dài, da có thể dày lên, sần như da thuộc và ngứa gần như suốt ngày; điều trị sớm có thể giúp tránh tình trạng này (AADA, 2023c). Vì bàn tay ngứa nứt cũng có thể do tiếp xúc với găng, hóa chất, như trường hợp viêm da tiếp xúc ở người làm nông, việc phân biệt nên để bác sĩ da liễu thực hiện.
Vì sao bệnh dai dẳng, hay quay lại?
Nguyên nhân chính xác vẫn còn nhiều điều chưa rõ. Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ mô tả hàng rào bảo vệ của da có những khe hở, khiến nước thoát ra khỏi da dễ hơn và để bụi mạt, hương liệu, vi khuẩn lọt vào. Bệnh cũng có yếu tố di truyền: khoảng 70% người bị có người thân mắc chàm hoặc bệnh dị ứng như hen, viêm mũi dị ứng. Trong đa số trường hợp, bệnh không do một dị ứng cụ thể nào gây ra (AADA, 2023a).
Diễn biến của bệnh cũng khó đoán: các đợt bùng phát có thể lên xuống nhiều năm, ngưng một thời gian rồi lại tái phát. Nhiều trẻ hết bệnh khi dậy thì, nhưng cũng có người bệnh quay lại sau này hoặc kéo dài suốt đời. Người từng bị từ nhỏ có thể vẫn còn làn da dễ kích ứng, nhất là khi công việc phải tiếp xúc nhiều với nước (AADA, 2023a, 2023c, 2026). Nếu anh chị muốn biết bệnh bắt đầu thế nào ở lứa tuổi nhỏ, bài về viêm da cơ địa ở trẻ em đi sâu hơn vào giai đoạn này.
Ngứa, gãi, mất ngủ: gánh nặng không chỉ nằm ở da
Ngứa dẫn đến gãi, gãi làm da tổn thương và ngứa hơn; thiếu ngủ là chuyện thường gặp ở người mắc bệnh, và bệnh có thể kéo theo lo âu, trầm cảm hay cảm giác bị cô lập (AADA, 2023c). NHS (2024) cũng thừa nhận sống chung với bệnh có thể rất khó khăn, và nếu bệnh ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, người bệnh có thể được giới thiệu đến chuyên khoa phù hợp.
Một bác sĩ da liễu trên Cleveland Clinic (2023) cho rằng căng thẳng có thể hiện lên da, và gợi ý những cách chăm sóc tinh thần như trị liệu tâm lý, nhóm hỗ trợ, thiền, yoga. Trang này còn dẫn một nghiên cứu năm 2023 cho thấy người lớn bị chàm tham gia khóa chánh niệm và tự thương mình trực tuyến 13 tuần có mức độ bệnh nhẹ hơn, dù không nêu cỡ mẫu. Vì vậy anh chị đừng xem mệt mỏi, lo âu kéo dài là chuyện nhỏ; hãy nói với bác sĩ.
Sống chung hằng ngày: chăm da, quần áo, nóng và mồ hôi
Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ khuyên tắm hoặc gội khoảng năm đến mười phút bằng nước ấm, dưỡng ẩm ngay khi da còn ẩm, dùng kem hoặc thuốc mỡ dưỡng ẩm không mùi thay cho dạng sữa lỏng, và lưu ý nhãn "không mùi" vẫn có thể chứa hương liệu. Khi thử sản phẩm mới, hãy thoa một lượng nhỏ cỡ đồng xu lên mặt trong cẳng tay mỗi ngày trong bảy đến mười ngày trước khi dùng rộng (AADA, 2023b). Cleveland Clinic (2023) khuyên tránh tắm nước nóng và xông hơi.
Về quần áo, nên mặc đồ cotton rộng, tránh len sát da, dùng bột giặt không mùi không thuốc nhuộm và giặt áo mới trước khi mặc (AADA, 2023b). Cleveland Clinic cho biết đồ bó sát và vải thấm hút mồ hôi có thể làm da nhạy cảm kích ứng. Nóng và mồ hôi là yếu tố dễ làm bệnh bùng lên, trong khi lạnh khô cũng làm da khô thêm, nên anh chị cần giữ môi trường vừa phải. Cách làm sạch và dưỡng ẩm đúng cho da khô nói chung cũng là điểm tựa cho thói quen này.
Ăn uống, tập luyện và công việc
Không có một chế độ ăn chung cho mọi người bị chàm vì mỗi người có yếu tố kích hoạt riêng; loại bỏ thử một nhóm thức ăn chỉ nên làm khi có bác sĩ giám sát (Cleveland Clinic, 2023). Nên chọn môn tập ít đổ mồ hôi, tập trong phòng mát, thoa kem dưỡng nhẹ trước khi tập, và lưu ý nước bể bơi có clo có thể làm bệnh nặng hơn ở một số người. Với công việc phải tiếp xúc nước nhiều, hãy trao đổi với bác sĩ về cách bảo vệ da tay (AADA, 2026).
Khi nào cần gặp bác sĩ, và vì sao không nên tự xoay xở?
Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ khuyên đi khám bác sĩ da liễu ngay khi có dấu hiệu, vì chẩn đoán và điều trị sớm giúp bệnh không nặng thêm. Cleveland Clinic nói bệnh có thể chưa có cách chữa dứt điểm nhưng có thể cải thiện, và nếu lâu rồi chưa gặp bác sĩ thì nên đi, vì cách điều trị đã tiến bộ (AADA, 2026; Cleveland Clinic, 2023). Anh chị cũng đừng thử các loại kem trôi nổi: một trường hợp da đỏ rát sau khi thoa kem dưỡng ẩm mua mạng cho thấy tự thử có thể làm da tệ hơn. Còn khi bác sĩ đã kê đơn, điều quan trọng là dùng thuốc an toàn và tái khám đúng hẹn.
Cần đi khám gấp khi vùng chàm phồng nước, đóng mày, rỉ dịch, có mụn mủ, đau, sưng, nóng, nặng lên nhanh, kèm sốt hoặc cảm giác mệt. Đây có thể là dấu hiệu nhiễm trùng hoặc một biến chứng nặng do virus gọi là eczema herpeticum, có thể nguy hiểm đến tính mạng và cần chăm sóc y tế ngay (NHS, 2024; AADA, 2023c).
