Chàm đồng tiền: Mảng tròn ngứa trên da là gì và khi nào cần khám?
Một mảng da tròn, đỏ hồng, ngứa đến mức đêm nào cũng thức giấc. Vài tuần sau, quanh đó lại mọc thêm những mảng khác y như vậy. Nhiều người nghĩ ngay đến hắc lào và tự mua thuốc nấm bôi, nhưng mảng tròn ngứa trên da cũng có thể là chàm đồng tiền, một dạng chàm da có tên gọi từ hình dạng giống đồng xu (American Academy of Dermatology Association [AADA], 2021d). Bài này giúp anh chị nhận biết, phân biệt với hắc lào, hiểu yếu tố châm ngòi và chăm sóc da đúng cách.
Chàm đồng tiền trông như thế nào?
Bệnh thường bắt đầu bằng những mụn nhỏ hoặc vết giống bọng nước, nhất là ở chỗ da từng bị tổn thương. Sau đó chúng đóng mày và gộp lại thành những đốm tròn hoặc bầu dục giống đồng xu, nổi nhẹ và thường có vảy. Trên da sáng, mảng da hồng hoặc đỏ; trên da sẫm, nó có thể nâu hoặc nhạt hơn vùng da xung quanh (AADA, 2021d). Giai đoạn đầu các mảng có thể sưng, phồng nước và rỉ dịch, về sau khô, đóng mày và bong vảy (National Health Service [NHS], 2023).
Các mảng hay gặp ở chân, cẳng tay và mu bàn tay, thường cả hai bên, và hiếm khi ở mặt hay da đầu. Cơn ngứa có thể dữ dội, nặng hơn khi anh chị nằm nghỉ hoặc cố ngủ, có người còn thấy rát; da giữa các mảng thường rất khô. Mỗi mảng có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng (AADA, 2021d; NHS, 2023). Khi lành, mảng dẹp dần và phần giữa thường lành trước. Ở người da sẫm, vết đổi màu phẳng còn lại sau đó không còn là chàm nữa (AADA, 2021d).
Dễ nhầm với hắc lào và vảy nến
Khi phần giữa mảng lành trước, chỉ còn một vòng viền, mảng chàm có thể bị nhầm với hắc lào. Hắc lào và vảy nến đều có thể giống chàm đồng tiền, và chỉ bác sĩ da liễu mới nhìn ra những khác biệt tinh tế (NHS, 2023; AADA, 2021b). Điểm khác quan trọng là chàm đồng tiền không lây, còn hắc lào do nấm thì có thể lây. Vì vậy việc tự bôi thuốc nấm theo suy đoán dễ làm sai hướng, như trường hợp nhiễm nấm da sau khi tự bôi thuốc đã cho thấy.
Ảnh hắc lào để so sánh: ProjectManhattan, Wikimedia Commons, giấy phép CC BY-SA 3.0.
Vì sao có chàm đồng tiền, ai dễ gặp?
Nguyên nhân chính xác chưa rõ, nhưng bệnh thường xuất hiện sau một yếu tố châm ngòi. Các yếu tố được nhắc đến gồm căng thẳng nhiều, không khí khô, nóng ẩm, chấn thương da như côn trùng cắn hoặc trầy xước, nhiễm trùng da, uống nhiều rượu và việc bắt đầu dùng một số thuốc làm khô da. Người bị bệnh thường có làn da rất khô (AADA, 2021a).
Bệnh hay gặp ở nam giới sau 50 tuổi và nữ giới trước 30 tuổi, còn trẻ em hiếm khi bị. Nguy cơ cao hơn ở người đã có viêm da cơ địa, có người thân bị hen, sốt mùa hoặc viêm da cơ địa, tuần hoàn ở chân kém như giãn tĩnh mạch, hoặc từng bị viêm da tiếp xúc, nhạy cảm với kim loại như niken, coban (AADA, 2021a). Khác với chàm tổ đỉa chỉ ở bàn tay, bàn chân, chàm đồng tiền hay nằm ở cẳng chân, cẳng tay và mu bàn tay.
Bệnh có tự hết không, và có để lại dấu không?
Bệnh hay đi theo từng đợt: mảng này lành thì mảng khác nổi lên, và có thể quay lại ở đúng chỗ cũ (AADA, 2021b, 2021d). Nếu bệnh tái phát liên tục, các đốm tròn có thể liền lại thành những mảng nổi lớn hơn thay vì còn là từng đồng xu riêng lẻ. Thời tiết cũng ảnh hưởng: khí hậu lạnh khô thường làm bệnh nặng hơn, còn trời nắng ẩm có thể làm đỡ hơn ở một số người (AADA, 2021d; NHS, 2023).
Sau khi một mảng lành, vết đổi màu phẳng còn lại thường mờ dần và không còn là chàm, nhất là ở người da sẫm (AADA, 2021d). Vì thế anh chị đừng vội cho rằng bệnh tái phát khi chỉ thấy vệt thâm; nếu thấy da lại ngứa, nổi sẩn hay đóng vảy thì mới là đợt mới. Ghi lại những gì xảy ra trước mỗi đợt, như bị trầy xước, côn trùng cắn, trời hanh khô, căng thẳng hoặc đổi sản phẩm dùng, sẽ giúp anh chị và bác sĩ tìm ra yếu tố châm ngòi.
Chăm sóc da hằng ngày để bớt tái phát
Da khô là điều kiện thuận lợi để bệnh nặng thêm và quay lại, nên dưỡng ẩm là việc hằng ngày, quanh năm. Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ khuyên dùng kem hoặc thuốc mỡ dưỡng ẩm không mùi, không gây dị ứng thay cho dạng sữa lỏng, thoa khi da còn ẩm sau mỗi lần tắm, rửa tay và cả trong ngày khi da khô. Nên tắm bằng nước ấm, dưới 20 phút, dùng sữa tắm dịu nhẹ cho da khô, tháo nhẫn khi rửa tay, và bật máy tạo ẩm khi không khí trong nhà khô (AADA, 2021c).
Tránh trầy xước vì mọi chấn thương da đều có thể làm bệnh nặng thêm; khi làm việc nhà như rửa chén, dọn dẹp, làm vườn, hãy đeo găng và lót găng cotton bên trong. Nên mặc đồ cotton rộng, tránh nóng và đổ mồ hôi, hạn chế các loại vải len, polyester, nylon có thể làm bệnh bùng lên, giảm căng thẳng và uống rượu ở mức vừa phải (AADA, 2021c). Nguyên tắc nhẹ tay này cũng giống cách làm sạch và dưỡng ẩm đúng cho da khô nói chung.
Khi nào cần đi khám?
Chàm đồng tiền hiếm khi tự hết mà không điều trị, trong khi nếu được điều trị sớm và đúng, mảng có thể lành trong khoảng ba đến bốn tuần nhưng vẫn có thể quay lại, thường ở đúng chỗ cũ (AADA, 2021a, 2021b). Vì vậy anh chị nên đến bác sĩ da liễu khi mảng da không đỡ, tái phát nhiều lần, hoặc khi chưa chắc đó là hắc lào hay vảy nến; bác sĩ cũng có thể giúp tìm ra yếu tố nhạy cảm gây bệnh.
Cần đi khám ngay khi thấy vảy vàng hoặc vàng cam, vệt đỏ hay nâu lan ra, sưng, mủ, đau (AADA, 2021d), hoặc khi mảng rỉ nhiều dịch, nóng, sưng đau kèm cảm giác mệt (NHS, 2023). Gãi làm hở da khiến vi khuẩn từ tay dễ xâm nhập, nên việc cắt ngắn móng tay và hạn chế gãi là điều anh chị nên làm.
Ảnh đại diện: Jambula, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng.
