Sẹo mụn là gì? Các loại sẹo và cách chăm sóc da hợp lý

Khi mụn đã lành mà da vẫn còn những chỗ lõm, chỗ sần hoặc vệt màu, nhiều anh chị băn khoăn không biết đó là sẹo hay chỉ là vết thâm. Sẹo mụn thường gặp sau những nốt mụn viêm sâu, và việc phân biệt đúng giúp anh chị biết nên chăm sóc thế nào. Bài viết tổng hợp thông tin từ các nguồn chuyên khoa về các loại sẹo, nguy cơ và cách phòng ngừa; bài không đi vào các thủ thuật điều trị sẹo.

Sẹo mụn là gì và khác vết thâm thế nào?

Theo Học viện Da liễu Hoa Kỳ (American Academy of Dermatology Association [AADA], 2023a), sẹo mụn là những sẹo hình thành sau khi một nốt mụn sâu hoặc đợt mụn khác đã lành, và không phải đợt mụn nào cũng để lại sẹo. DermNet (Wong, 2023) giải thích sẹo hình thành khi cơ thể tạo collagen mới để sửa chữa tổn thương toàn bộ độ dày của da. Điều quan trọng là vết thâm sau mụn không phải sẹo: một mảng màu phẳng còn lại sau mụn thường là tăng sắc tố sau viêm, thường đỏ hoặc hồng trên da sáng, nâu hoặc đôi khi xám xanh trên da sẫm màu, và thường mờ dần theo thời gian (AADA, 2023b). Còn sẹo thì để lại thay đổi về cấu trúc da.

Các loại sẹo mụn thường gặp

Sẹo lõm là loại phổ biến nhất (AADA, 2023a), hình thành khi có quá ít collagen lấp vào chỗ mụn từng nổi (AADA, 2023b). Có ba dạng: sẹo hình mũi nhọn (ice pick) nhỏ ở bề mặt nhưng sâu và là loại thường gặp nhất; sẹo lượn sóng (rolling) rộng và nông, nhiều sẹo gần nhau làm da trông gợn sóng; sẹo hình hộp (boxcar) là chỗ lõm tròn hoặc bầu dục, rộng hơn sẹo mũi nhọn nhưng hẹp hơn sẹo lượn sóng (AADA, 2023b). DermNet (Wong, 2023) cho biết sẹo mũi nhọn chiếm khoảng 60 đến 70% các sẹo lõm.

Sẹo lồi ít gặp hơn và hình thành khi có quá nhiều collagen trong lúc lành (AADA, 2023b). Sẹo phì đại cứng và nhô lên, thường ở hàm, ngực hoặc lưng, hay xuất hiện 1 đến 2 tháng sau khi mụn lành; sẹo lồi (keloid) lớn hơn cả nốt mụn ban đầu, thường xuất hiện sau 3 đến 12 tháng; còn sẹo sần (papular) là những nốt nhỏ nhô lên, cùng màu hoặc sáng hơn da xung quanh, hay ở mũi, cằm, hàm hoặc lưng và dễ nhầm với mụn (AADA, 2023b). Các sẹo nhô lên gặp nhiều hơn ở người da sẫm màu (AADA, 2023b).

Ảnh: Acnescar, "Acne scar classification" (Wikimedia Commons), giấy phép CC BY-SA 4.0.

Ai dễ bị sẹo mụn?

AADA (2023a) cho biết nguy cơ cao hơn ở người bị mụn sâu và đau, người có người thân ruột thịt từng bị sẹo mụn, và người hay cậy, nặn, bóp hay gãi các nốt mụn. DermNet (Wong, 2023) bổ sung rằng sẹo liên quan đến mức độ và thời gian bị mụn: mụn trung bình đến nặng, các nốt viêm nhiều và hút thuốc đều làm sẹo dễ xảy ra hoặc nặng hơn. Những nốt sâu và đau như mụn bọc, mụn mủ vì vậy cần được chú ý sớm.

Phòng ngừa và chăm sóc để hạn chế sẹo

Cách phòng ngừa quan trọng nhất là điều trị mụn sớm, ngay khi mụn còn nhẹ (AADA, 2023a). DermNet (Wong, 2023) cũng cho biết điều trị kịp thời trong giai đoạn mụn đang hoạt động làm giảm số lượng và mức độ sẹo. Anh chị tuyệt đối không cậy, nặn, gãi hay bóp các nốt mụn, và cố gắng đừng sờ tay lên mụn vì có thể làm mụn nặng hơn (AADA, 2023a); đừng tự nặn mụn tại nhà dù nốt mụn trông rất "chín". Sẹo có thể mờ dần nhưng hiếm khi biến mất hoàn toàn nếu để tự nhiên (AADA, 2023a), nên chăm sóc mụn đúng ngay từ đầu quan trọng hơn là xử lý sau.

Khi nào nên đi khám?

Anh chị nên gặp bác sĩ da liễu khi mụn sâu, đau hoặc đã để lại sẹo, vì bác sĩ có thể giúp điều trị các nốt mụn đau sâu và làm sẹo bớt rõ (AADA, 2023a). Việc đi khám sớm đặc biệt có ý nghĩa với người có người thân từng bị sẹo mụn (AADA, 2023a). Cơ quan Y tế Quốc gia Anh (National Health Service [NHS], 2026) cũng khuyên đi khám khi tự điều trị không cải thiện, khi có nhiều nốt hoặc nốt sâu, đau, hoặc để lại sẹo. Anh chị đừng tự dùng thủ thuật hay sản phẩm quảng cáo "xóa sẹo" khi chưa hỏi bác sĩ, vì mỗi loại sẹo cần được đánh giá riêng.